Ortancalar Hydrangeaceae familyası Hydrangea cinsi içerisinde yer alır. Bitkinin cins ismi Hydrangea’nın suyu sevmesi ve meyvenin su kabını andırmasından dolayı Eski Yunanca’da ‘Su Kabı’ anlamına gelen ‘Hydra’ (su) ve ‘Aggeion’ (kap) kelimelerinden gelmektedir. Hydrangea cinsinde yaklaşık 70-75 çiçekli bitki türü olup bunların çoğunluğu 1-3 m’ye kadar boylanabilen çiçekli çalı formunda, yazın yeşil veya herdem yeşil, bazı türleri ağaççık, tropik bölgelerde yayılış gösteren türleri ise 30 m’ye kadar boylanabilen ağaç formunda tırmanıcı bitkilerdir. Kuzey Yarımküre bitkisi olan ortancalar doğal olarak Doğu Asya’nın ılıman bölgelerinde özellikle Çin ve Japonya’da, Kuzeydoğu Amerika ve Güney Amerika’nın ılıman ve tropikal iklim bölgelerinde yayılış gösterirler.

Ortanca türleri arasında süs bitkisi olarak en fazla yetiştirilen ve ticareti yapılan tür ‘büyük çiçekli ortanca’ olarak da bilinen Hydrangea macrophylla Thunb.’dur. Bu tür aynı zamanda ülkemizin Doğu Karadeniz Bölgesinde doğallaşmış süs bitkisi olarak yetiştirilmektedir.

Ortancalar dış mekan ve iç mekan süs bitkisi olarak dünyada yaygın bir kullanıma sahiptir. Son yıllarda ise ortancaların kesme çiçek olarak kullanımı da giderek artış göstermektedir. Dünyada kesme çiçek satışının en fazla yapıldığı Hollanda mezatlarında 2009-2016 arasındaki son 8 yılda kesme çiçek ortancaların satışı adet bazında %56.4 (36.6 milyon dal), ciro bazında %92.7 (44.4 milyon Euro) oranında artış göstermiştir. Dal fiyatı ise aynı dönemde %23 artarak 1.22 Euro’ya yükselmiştir. Hollanda’da kesme gül üretimi yapan üreticiler son yıllarda seralarında kesme gül üretimi yerine kesme çiçek ortanca yetiştiriciliğine yönelmişlerdir. Son yıllarda ülkemizde de ortancaların gerek kesme çiçek ve saksılı süs bitkisi gerekse dış mekan süs bitkisi olarak tüketimi ve buna parallel olarak ithalatı da giderek artış göstermektedir. Türkiye, dış mekan ve saksı bitkisi olarak kullanılan ortancaların neredeyse tamamını başta Hollanda olmak üzere Fransa ve Almanya’dan ithal ederken, kesme çiçek ortancalar ağırlıklı olarak Hollanda’dan ithal edilmektedir. Ülkemizde özellikle kesme çiçek ortanca tüketiminin artması ve ithal ortanca fiyatlarının yüksek olması bazı kesme çiçek üreticilerini ortanca üretimine yöneltmiştir. Aynı zamanda Karadeniz Bölgesi’ndeki bazı illerdeki ev bahçelerindeki ortancaların son dönemlerde kesme çiçek olarak pazarlandığını da görmekteyiz.

Ortanca bitkisinde çiçek rengi yetiştirme ortamının pH değerine bağlı olarak değişir. Yetiştirme ortamının pH değeri 4.5-5 olduğunda çiçek rengi mavi renge dönüşmekte, yetiştirme ortamının pH değeri 6-6.5 olduğunda ise çiçekler pembe rengi almaktadır. Beyaz renkli çeşitlerde ise pH değeri çiçek rengini etkilemez. Çiçek renginin pH ile değişmesinde en etkili faktör Alüminyum (Al) olup Al alınabilirliği renk oluşumu ve değişiminin belirleyicisidir. Al alınabilirliği de doğrudan yetiştirme ortamının pH değeri ile ilgilidir. Ortancalar genellilkle ilkbahardan itibaren çiçek açmaya başlar ve çiçekleri sonbahara kadar devam eder. Dikimden veya budamadan itibaren 90-100 gün sonra çiçek açarlar. Çiçeklerin vazo ömrü 8-12 gün arasında değişir.

Ortancalarda Ph değeri ve besin elementleri ile çiçek renginin değişimi

 

Ortancada çiçeğin gelişim aşamaları (solda), Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Bahçe Bitkileri Bölümü Ar-Ge serasında kesme çiçek ortanca yetiştiriciliği (sağda) (Foto: S. Kazaz)

 

 

 

 

 

Hollanda kesme çiçek ortanca serası (solda) ve Trabzon’da ev bahçesinde ortanca bitkisi (sağda) (Foto: S. Kazaz

 

 

 

Samsun (solda) ve Rize (sağda)’de ortanca bitkilerinden görünüm (Foto: S. Kazaz)

 

 

 

 

Rize’nin Pazar (solda) ve Derepeazarı (sağda) ilçelerinde ortancalar (Foto: S. Kazaz)

 

 

 

Ticari ortanca çeşitleri, Ankong Rose (solda), Ankong Blue (sağda) (Foto: S. Kazaz)

 

 

 

Ordu ili parklarından temin edilip kesme çiçek olarak yetiştirilen ortancalar (Foto: S. Kazaz)

 

 

 

 

Prof.Dr. Soner KAZAZ

Ankara Üniversitesi

Ziraat Fakültesi

Bahçe Bitkileri Bölümü

E-mail: skazaz@ankara.edu.tr

 

KAYNAKLAR

AIPH/Union Fleurs, 2017. International Statistics Flowers and Plants 2016. AIPH/Union Fleurs International Flower Trade Association, Volume:65, Netherlands.

Bailey, D.A., 1992. Hydrangea Production. In: R. Larson (ed.). Introduction to Floriculture, second edition, Academic Press, San Diego, USA.

Boztok, Ş., 2002. Ortanca’da Mavileştirme Üzerine Etki Eden Faktörlerin İncelenmesi. Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Dergisi, 39(2):25-32.

Chhune, T., 2015. Studies On Post Harvest Handling of Cut Hydrangea (Hydrangea macrophylla Thunb.) As Influenced By Pre-Harvest Fertilization (Master Thesis). Dr. Yashwant Singh Parmar University of Horticulture&Forestry, Master of Science (Horticulture) Floriculture and Landscape Architecture, 88p, Nauni, Solan-173-230 (Himachal Pradesh), India.

Church, G., 2007. Complete Hydrangeas. Firefly Books Ltd (U.S) Inc. Buffalo, NewYork, USA.

Damm, C., Miller, M., 2001. Hydrangeas in The Landscape. Horticulture and Crop Science, Extension FactSheet, https://ohioline.osu.edu/hyg-fact/1000/1063.html.

Güner, A., Aslan, S., Ekim, T., Vural, M., Babaç, M.T., 2012. Türkiye Bitkileri Listesi (Damarlı Bitkiler). Nezahat Gökyiğit Botanik Bahçesi ve Flora Araştırmaları Derneği Yayını. İstanbul.

Kardos, J.H., Robacker, C.D., Dirr, M.A., Rinehart, T.A., 2009. Production and Verification of Hydrangea macrophylla × H. angustipetala Hybrids. Hortscience 44(6):1534–1537.

Nesi, B., Lazzereschi, S., Pecchioli, S., Grassotti, A., 2013. Effects of Colored Shade Netting On The Vegetative Development and On The Photosynthetic Activity in Several Hydrangea Genotypes. Acta Hort. 1000, 345-352.

Pecchioli, S., Lazzereschi, S., Nesi, B., Antonetti, M., Grassotti, A., 2013. Morphological Characterization of a Hydrangea spp. Collection. Acta Hort. 1000, 99-106.

Van Gelderen, C.J., Van Gelderen, D.M., 2004. Encyclopedia of Hydrangeas. Timber Press, Portland–Cambridge.